Сургалтын орчин, харилцаа ба суралцах үйл ажиллагааны зохион байгуулалт
1. Сургалт бол зөвхөн мэдээлэл дамжуулах үйл явц биш
Сургалтын үр дүн нь зөвхөн багшийн тайлбар эсвэл хичээлийн агуулгаас хамаарахгүй. Харин:
- суралцагчийн идэвх, оролцоо;
- багш, суралцагчийн харилцаа;
- сургалтын орчны уур амьсгал;
- сэдэл, анхаарал, сонирхол;
- хамтын ажиллагаа;
- хичээлийн зохион байгуулалт
зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаарна.
Иймээс багш хичээлээ төлөвлөхдөө “юу заах вэ?” гэдгээс гадна “суралцагч яаж оролцох вэ?”, “ямар орчинд илүү сайн суралцах вэ?”, “харилцааг хэрхэн дэмжих вэ?” гэсэн асуултыг авч үзэх шаардлагатай.
2. Сургалтын орчин суралцах үйл ажиллагаанд нөлөөлнө
Суралцах үйл ажиллагаа нь тухайн орчны нөхцөлөөс ихээхэн шалтгаална. Сургалтын орчин гэдэгт зөвхөн анги танхим бус, дараах зүйлс орно:
- багшийн хандлага;
- суралцагчдын хоорондын харилцаа;
- ангийн уур амьсгал;
- технологийн хэрэглээ;
- хичээлийн зохион байгуулалт;
- суралцагчдын сэтгэлзүйн аюулгүй байдал;
- асуулт асуух, санал хэлэх боломж;
- хамтран ажиллах нөхцөл.
Суралцагч өөрийгөө хүндлэгдсэн, ойлгогдсон, дэмжигдсэн гэж мэдэрвэл хичээлд илүү идэвхтэй оролцдог.
3. Харилцаа нь сургалтын чанарт шууд нөлөөлдөг
Багш, суралцагчийн харилцаа нь сургалтын үр дүнгийн чухал хүчин зүйл юм. Сайн харилцаатай сургалтын орчинд:
- суралцагч асуулт асуухаас айдаггүй;
- өөрийн санааг илэрхийлэх боломжтой болдог;
- алдаанаас суралцах хандлага бүрддэг;
- хамтын хэлэлцүүлэг идэвхтэй явагддаг;
- багш суралцагчийн хэрэгцээ, хүндрэл, ахицыг ойлгох боломжтой болдог.
Харин харилцаа сул, айдас түгшүүртэй, нэг талын удирдлагатай орчинд суралцагч идэвхгүй, хүлээн авагч байр суурьтай үлдэх магадлал өндөр.
4. Багшийн үүрэг бол суралцах үйл ажиллагааг чиглүүлэх
Орчин үеийн сургалтад багш зөвхөн мэдлэг дамжуулагч биш, харин:
- суралцах үйл ажиллагааг төлөвлөгч;
- оролцоог идэвхжүүлэгч;
- зөвлөгч, чиглүүлэгч;
- үнэлгээ, эргэх холбоо өгөгч;
- суралцагчийн хөгжлийг дэмжигч үүрэгтэй.
Багш суралцагчдыг бэлэн мэдээлэл хүлээн авахад бус, өөрөө бодох, асуух, ярилцах, турших, дүгнэх үйл ажиллагаанд оруулах хэрэгтэй.
5. Суралцагчийн идэвх, оролцоо
Сургалтын явцад суралцагч идэвхтэй оролцох тусам ойлголт гүнзгийрч, мэдлэг тогтох магадлал нэмэгдэнэ. Идэвхтэй оролцоог дараах хэлбэрээр дэмжиж болно:
- асуулт, хариулт;
- богино хэлэлцүүлэг;
- хосоор болон багаараа ажиллах;
- бодит жишээ, кейс дээр ажиллах;
- дасгал, дадлага хийх;
- өөрийн ойлголтоо тайлбарлах;
- бусдын санааг сонсож, харьцуулах;
- дүгнэлт гаргах.
Энэ нь өмнөх хичээлүүдэд дурдсан идэвхтэй сургалт, суралцахуйн дизайн, суралцах хэв маягийн ойлголттой шууд холбоотой.
6. Сэтгэлзүйн аюулгүй байдал
Суралцагч чөлөөтэй суралцахын тулд сэтгэлзүйн хувьд аюулгүй орчин хэрэгтэй. Энэ нь:
- буруу хэлэхээс айхгүй байх;
- асуулт асуух боломжтой байх;
- бусдын доромжлол, шүүмжлэлээс хамгаалагдсан байх;
- багшийн дэмжлэг мэдрэгдэх;
- алдааг суралцах нэг хэсэг гэж үзэх
нөхцөлийг хэлнэ. Сэтгэлзүйн аюулгүй байдал бүрдвэл суралцагчийн өөртөө итгэх итгэл, оролцоо, сурах хүсэл нэмэгдэнэ.
7. Эргэх холбоо ба үнэлгээ
Сургалтын явцад эргэх холбоо маш чухал. Эргэх холбоо нь суралцагчид:
- юу сайн хийснээ ойлгох;
- юуг сайжруулах хэрэгтэйгээ мэдэх;
- дараагийн алхмаа тодорхойлох;
- өөрийн ахицыг хянах
боломж олгодог. Үнэлгээ нь зөвхөн дүн тавих хэрэгсэл биш, харин суралцах үйл явцыг сайжруулах арга байх ёстой. Иймээс багш үнэлгээг суралцахуйн үр дүн, хичээлийн зорилго, суралцагчийн хөгжлийн түвшинтэй уялдуулах хэрэгтэй.
8. Сургалтын харилцааны хэлбэрүүд
Сургалтын үед харилцаа олон чиглэлээр явагдана. Үүнд:
- багш → суралцагч: тайлбар, чиглэл, заавар, эргэх холбоо өгөх;
- суралцагч → багш: асуулт асуух, хариулах, санал хэлэх;
- суралцагч → суралцагч: хамтран ажиллах, хэлэлцэх, харьцуулах;
- суралцагч → агуулга: унших, судлах, турших, боловсруулах;
- суралцагч → өөрөө: эргэцүүлэх, өөрийгөө үнэлэх, зорилго тавих.
Үр дүнтэй сургалт нь эдгээр харилцааг зөв зохион байгуулж, суралцагчийг идэвхтэй байр сууринд оруулдаг.
9. Суралцагч төвтэй сургалттай уялдах нь
Суралцагч төвтэй сургалт гэдэг нь:
- суралцагчийн хэрэгцээ, онцлогийг харгалзах;
- суралцагчийг идэвхтэй оролцуулах;
- өөрөө сурах, судлах, дүгнэх боломж олгох;
- багшийг чиглүүлэгч байр сууринд оруулах;
- мэдлэгийг хэрэглээтэй холбох
үйл явц юм. Ийм хандлага нь орчин үеийн боловсролын чиг хандлага, VUCA орчин, суралцахуйн дизайн, PEO–PLO–CLO-ийн уялдаатай шууд холбоотой.